Heksen in de provincie Utrecht

    In een kroniek van een klooster in Amersfoort worden in 1591 en 1595 berichten geschreven over gevallen van hekserij.

    'In den jare 1591 worden alhier gevangen drye tovenaersters in de somer, een oude vrouw met haer dochter ende een dochters dochter, oudt 15 jaren, d'welke veel affgrijselicheyd van den viand verhaelden. De moeder en dochter worden op den berch gebracht om gebrand te worden, ende dwijle den scherprechter de dochter worchte, brack d'boose viand de moeder den hals. Het kijndt worde t'Utrecht gebracht ende ijewerts bestelt.'

    In 1595 staat er, na een bericht over overstromingen:

    'In den selven jare syn wederom eenige tovenaers tot Utrecht gebrocht, onder anderen een van 't Hoochland, die Volcker hiet ende vijff sijnre kijnderen, het jongste vandijen acht jaren oudt, die veel wonderdingen van de toverije wosten te verhalen. Ende worde hijer ook gevangen ende gebrandt een vrouw, die men hyet de Roode Kater.'

    Over het jaar 1592 is ook nog iets geschreven dat van belang is.

    'In deesen tijden waren in dit landt groote mennichte van wolven, sulcx dat men nijet veijlich op 't landt conde gaen.'

    Heksen werden immers ook beschuldigd van 'lycantropie', het zich kunnen veranderen in wolven.

    Naast de kroniek lezen we ook in een dagboek over het heksenproces van 1595. Arend van Buchell, een jurist en historicus uit die tijd, schrijft er over.

    Op 14 juni 1595 schrijft hij over een tovenaar die, nadat hij allerlei verschrikkelijke misdaden heeft toegeven, door de rechtbank is veroordeeld. Hij is naar de plaats van terechtstelling gebracht en daar door de beul eerst gewurgd en daarna verbrand.

    Uit de stukken van de rechtbank blijkt dat dit Volckert Dircxz was. Hij kwam uit het dorp Hoogland, bij Amersfoort. Hij wordt beschuldigd van het zegenen van kinderen en beesten. De kinderen worden ook ondervraagd. Dochter Hendrikje (17) en zoon Hessel (14) zeggen van niets te weten. Maar zoon Elbert (13) vertelt dat zijn vader, broer Hessel en hij met hulp van de duivel als katten zouden hebben gedanst op een open plek buiten Amersfoort. Zij hebben als wolven ossen gebeten en hun bloed hebben gedronken. Bij nader onderzoek wordt dat verhaal blijkbaar bevestigd door de buren. Dat blijkt reden genoeg om Volckert te martelen. Na de waterproef bekent hij.

    Arend van Buchell schrijft ook over de Roode Kater. Op 8 juli schrijft hij dat een Amersfoortse heks de waterproef heeft ondergaan. Ze zal de volgende dag gefolterd worden. Maar ze wordt dood (gestikt en met gebroken nek) in de gevangenis aangetroffen.

    Op 26 juli schrijft hij over de terechtstelling van Antonius Buyken (=Bulken of Bulck). Dat is een pachter geweest, veertig jaar oud, die bekent dat hij god heeft afgezworen en al anderhalf jaar de duivel dient. Hij heeft in de gedaante van een wolf en een hond schade toegebracht aan groot en klein vee.

    Op 1 augustus schrijft hij over de terechtstelling van twee heksen. De oudste is Maria Barten. Zij zou, rondspringend in de gedaante van een wolf veel kwaad gedaan. De jongste, een meisje van nog geen achttien, heet Hendrikje. Ze is de dochter van Volckert Dircxz. Men beweert dat zij elf jaar was toen ze de duivel trouw zweerde. Ook zij heeft in de gedaante van dieren veel kwaad gedaan. Haar vier jongere broertjes moeten toekijken hoe ze wordt verbrand.

    Hendrikje is vanaf het moment dat zij was opgepakt ondervraagd. Zij is degene die Antonius Buyken als heks heeft genoemd. Ook Grietje Seghers, bijgenaamd 'de Roode Cater' en Maria Barten zijn door haar genoemd.

    (Uit: L. Drésen-Coenders, p. 201-203)

     

    vragen:

  1. In het eerste bericht wordt gesproken van 3 heksen ('tovenaersters'). Welke relatie hadden die met elkaar?
    1. moeder met twee dochters
    2. tante met twee nichten
    3. oma, moeder en dochter
    4. drie zussen
  2. In het tweede bericht wordt verteld van een man en zijn kinderen. Om hoeveel kinderen ging het?
    1. 2
    2. 3
    3. 4
    4. 5
  3. Waarvan werd Volckert Dircxz beschuldigd? (vul de zinnen aan!)
    1. Het zegenen van ______________
    2. Het dansen met de ______________
    3. Het bijten van ossen als ______________
  4. Wie was 'de Roode kater'? En hoe heette zij werkelijk?

Terug naar de inhoudsopgave